Rzeźba Jana Baptysty Quadro

Rzeźba Jana Baptysty Quadro

Opublikowany w Pomniki Poznania Tagi ,

Gdy miniemy Ratusz i pójdziemy w kierunku zachodnim, ku górującemu nad starym miastem, zbudowanemu w ostatnich latach, średniowiecznemu zamkowi królewskiemu, znajdziemy się przed narożną kamieniczką u zbiegu Starego Rynku i ul. Zamkowej. Powinniśmy wtedy spojrzeć nieco w górę, by zobaczyć brązową figurkę renesansowego architekta mistrza Jana Baptysty Quadro, z Lugano, który ze swej niszy spogląda na poznański Ratusz i porównuje go z odlaną z brązu makietą, znajdująca się u jego stóp.

1. Rzeźba Jana Baptysty Quadro w Poznaniu, fot. Tomasz Koryl, 2015 r

Miejsce dla figurki architekta nie zostało wybrane przypadkowo. Z tej kamienicy ma bowiem najlepszy widok na swoje najwybitniejsze dzieło – poznański Ratusz – za którego przebudowę odpowiadał, a którą wykonał tak doskonale, że siedziba poznańskich burmistrzów uważana jest do dziś za najpiękniejszy renesansowy budynek publiczny, jaki powstał na północ od Alp. Drugim powodem umieszczenia tutaj posążku Jan Baptysty Quadro jest tradycja – głosząca, że przebywając w Poznaniu, mieszkał właśnie w tej kamienicy, której był zresztą właścicielem. Trzecim faktem jest to, że figura budowniczego znajdowała się już w tym miejscu od 1927 do 1943 roku.

Z powstaniem pierwotnej rzeźby przedstawiającej Jana Baptystę Quadro wiąże się niezwykła historia. Rozpocząć ją należy w 1903 roku, kiedy to na nowo powstałym Forum Cesarskim w Poznaniu odsłonięty został pomnik Otto von Bismarcka. Monument przedstawiający żelaznego kanclerza, w wojskowym płaszczu i pikielhaubie, wspartego na mieczu, a w dłoni dzierżącego mapę prowincji poznańskiej, radował oczy poznańskich Niemców, a bardzo smucił Polaków. Po sukcesie powstania wielkopolskiego pomnik niemal codziennie obrzucany był kamieniami i cegłami przez polskich mieszkańców miasta, co sprawiło, że od 30 marca wystawiono przy nim straże. Jednak już w nocy z 3 na 4 kwietnia 1919 roku, powracający z wielkiej manifestacji patriotycznej, rozentuzjazmowany tłum, strącił go z cokołu. Kanclerz został obwiązany sznurami i ściągnięty na bruk, a podczas tej akcji figurze urwano głowę. Tak korpus, jak i głowa wystawione zostały na Placu Wolności, a potem zdeponowane w składnicy złomu na terenie Głównej Strażnicy Ogniowej przy ul. Masztalarskiej.

2. Pomnik Otto von Bismarcka w Poznaniu z 1903 r.

W 1927 roku wielkopolski rzeźbiarz Władysław Marcinkowski, który przygotowywał projekt rzeźby Jana Baptysty Quadro, wystąpił do poznańskiego magistratu o wydanie mu materiału potrzebnego do odlania rzeźby. W protokole z posiedzenia Rady Miejskiej zachował się zapis zezwalający wydać mistrzowi Marcinkowskiemu głowę Bismarcka w celu należytego wykorzystania jej. I tak z głowy żelaznego kanclerza powstała figurka renesansowego architekta.

Rzeźba Jana Baptysty Quadro znajdowała się w kamienicznej niszy do 1943 roku, kiedy to została usunięta i zniszczona przez Niemców. Pozostały po niej trzy fotografie i mała makieta przechowywana w ratuszowym Muzeum Miasta Poznania. Na podstawie tych śladów, pół wieku później, postanowiono zrekonstruować posąg budowniczego. Inicjatorem przedsięwzięcia był Miejski Konserwator Zabytków – Witold Gałka, a prace sfinansowały poznańskie przedsiębiorstwa budowlane. Nowa rzeźba umieszczona została w narożnej niszy kamienicy przy Starym Rynku 84, a jej odsłonięcia dokonano w dniu 27 września 1998 roku. Wspomnieć w tym miejscu warto, że rekonstrukcja różni się od oryginału technologią wykonania, wielkością, detalami wykończenia oraz tym, że na oryginalnej rzeźbie architekt przypatrywał się kolegiacie farnej Marii Magdaleny, którą na rekonstrukcji zastąpiono makietą poznańskiego Ratusza – najwybitniejszego dzieła włoskiego architekta.

3. Rzeźba Jana Baptysty Quadro w Poznaniu, fot. Tomasz Koryl, 2015 r

Spoglądając na postać tego najsłynniejszego poznańskiego architekta, warto sobie uświadomić, że przez kilkaset lat był postacią całkowicie zapomnianą. Dopiero Józef Łukaszewicz w połowie XIX wieku opublikował dwa kontrakty zawarte przez włoskiego architekta na przebudowę poznańskiego ratusza, co zapoczątkowało zainteresowanie jego osobą i działalnością. Quadro zaprojektował i zbudował wiele budowli w Poznaniu i w Wielkopolsce, pomimo tego do dzisiaj kojarzony jest nierozerwalnie tylko z jednym budynkiem. Wybitny poznański poeta Wojciech Bąk w wierszu Ratusz uczynił ten budynek swoistym alter ego budowniczego, który przelał w mury nie tylko swoją wiedzę i doświadczenia, ale także duszę i południowego ducha.

 

Gościu z dumnej Florencji! Południowy gościu!

Zabłąkałeś się w północ, w kraj wichru i śniegu –

I przyjęto cię tutaj z troskliwą miłością

Jak czysty głos Dantego, dźwięk Petrarki śpiewu.

I zapomniałeś czułą ojczyznę. I w dzieje

Wkroczyłeś pewną stopą – i trwasz w nich – ojczysty,

Uśmiech głosząc południa i mądrą nadzieję

W kraju upartych deszczów i jesieni mglistej.

I łagodną muzyką mury twe śpiewają,

Kolumnami rytm znacząc harmonii dalekiej –

Bo słuchajcie – to Dante śpiewa dumnie w kraju

I Petrarki śpiew czule czaruje przez wieki.

Twoim był chleb nasz! – Nasze klęski i pożary,

Sztandary triumfalne, czas hańby i chwały –

Gościu, daleki gościu! W chłodnym mieście szarym

Łuki balkonów dziejom śpiewem wtórowały.

I będą w wieki grały! Śpiew niezwyciężony

Znów strofy wież uniesie – i zwycięsko stanie –

Śpiew, który z nami bity był i pohańbiony,

Śpiew, który z nami wstanie dumnym zmartwychwstaniem.

Gościu z dumnej Florencji! Południowy gościu!

Ręce nasze cię z ruin podnoszą miłością –

Wytęż ramiona wieży – znak chwały i woli –

Opiekunie nad miastem! Pasterzu pokoleń.

 

Stojąc przed domem włoskiego architekta, warto jeszcze wspomnieć o kamienicy, która przez kilkadziesiąt lat była jego domem. Wzniesiona została dla kupca Jana Gilowskiego, ale już w 1555 roku stała się własnością architekta Jana Baptysty Quadro, który mógł z niej kontrolować przebieg prac nad przebudową Ratusza, a potem – wybrany na burmistrza Poznania – nie miał daleko do pracy. W okresie międzywojennym właścicielem kamienicy został z kolei najsłynniejszy prezydent Poznania – Cyryl Ratajski, który zlecił wykonanie figury swojego poprzednika na miejskim stolcu, a zarazem poprzedniego właściciela kamienicy. Kamienica szczęśliwie uniknęła zniszczeń wojennych i zachowały się jej oryginalne gotyckie mury. Od czerwca 1978 roku w kamienicy ma swoją siedzibę Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza Oddział Biblioteki Raczyńskich, które ufundowane zostało ze zbiorów prywatnego kolekcjonera sienkiewiczianów – Ignacego Mosia.

Pan Igo, wysiedlony w czasie okupacji do Generalnej Guberni, poznał rodzinę noblisty, a podobno nawet uratował życie synowi pisarza. Jako wyraz wdzięczności otrzymał egzemplarz bibliofilskiego wydania Quo vadis z heliograwiurami Piotra Stachiewicza oznaczony numerem 1, podarowany do biblioteki pisarza. Od tej książki zaczęła się pasja Igo Mosia, która sprawiła, że zamiast kupcem bławatnym został znanym kolekcjonerem. Dzięki szczęściu, pomocy zamożnych sponsorów, a także spadkom otrzymywanym od krewnych pisarza, kolekcja rozrosła się do rozmiarów wymagających powołania muzeum. Dzięki kolejnym darom fundatora, a także zakupom Biblioteki Raczyńskich, zgromadzono około 150 rękopisów, ponad 4.000 wydań książek Sienkiewicza, a także liczącą blisko 500 pozycji kolekcję medalierstwa poświęconego polskim literatom. Najcenniejszą pamiątką jest jednak pośmiertna maska twarzy pisarza oraz odlew jego ręki – wykonane przez rzeźbiarza F. K. Blacka i zakupione przez Barbarę Piasecką-Johnson.

Na koniec warto jeszcze na chwilę powrócić do Jana Baptysty Quadro, którego obecność w Poznaniu jest znów bardzo dostrzegalna. Od 1998 roku zainicjowany został przez władze miasta doroczny konkurs na najładniejszy oddany do użytku obiekt budowlany o nagrodę Jana Baptysty Quadro. Nagroda jest bardzo ceniona przez architektów, dzięki czemu w Poznaniu wciąż przybywa quadrowskich budynków.

Paweł Cieliczko

Bibliografia:

  1. Teresa Jakimowicz, Jan Baptysta Quadro z Lugano – Architekt, Poznań 1998.
  2. Teresa Jakimowicz, Jan Baptysta Quadro artis cementariae magister, w: Budowniczowie i architekci, „Kronika Miasta Poznania”, 1, 1998.
  3. Teresa Jakimowicz, Jan Baptysta Quadro z Lugano, w: Wielkopolski Słownik Biograficzny, praca zbiorowa pod redakcją A. Gąsiorowskiego i J. Topolskiego, Warszawa, Poznań 1983.

Fotografia:

  1. Rzeźba Jana Baptysty Quadro w Poznaniu, fot. Tomasz Koryl, 2015 r
  2. Rzeźba Jana Baptysty Quadro w Poznaniu, rzeźbiarza Władysława Marcinkowskiego z 1927 r, http://kultura.poznan.pl/mim/kultura/pictures/a,pic1,1200,57904,77692,show2.jpg,  
  3. Rzeźba Jana Baptysty Quadro w Poznaniu, fot. Tomasz Koryl, 2015 r.

Komentarze