Ulice Kobiet: Monika Gruchmanowa

Ulice Kobiet: Monika Gruchmanowa

Opublikowany w Herstoria warta Poznania, Ulice kobiet Tagi ,,,,

MONIKA GRUCHMANOWA — profesor UAM, językoznawczyni, socjolingwistka, specjalistka od języka polskiego i gwary poznańskiej.

Urodziła się 13 listopada 1922 roku w Gelsenkirchen-Horst w Westfalii. Jej rodzina wyemigrowała do z północnej Wielkopolski — ojciec był działaczem polonijnym, ukończył kursy nauczycielskie i skierowany został do pracy Lubomi pod Raciborzem, a potem w Marklowicach pod Wodzisławiem.

Uczęszczała do szkoły w Marklowicach, a w 1936 r. podjęła naukę w gimnazjum w Rybniku, jej edukację przerwała jednak wojna. Podczas okupacji pracowała fizycznie, najpierw jako służąca w niemieckich domach, potem jako pracownik w fabryce amunicji w Rybniku. Po wojnie ukończyła liceum w Lublińcu i w 1946 roku złożyła maturę.

Jej związek z Poznaniem rozpoczął się w 1946 roku, kiedy podjęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Od początku interesowała się językoznawstwem. Pracę magisterską – o gwarze wsi Olza na Śląsku – obroniła w 1951 roku, została asystentem na poznańskiej uczelni, w 1961 roku uzyskała tu stopień doktora, w 1970 roku – doktora habilitowanego, w 1983 roku – tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1991 roku – profesora zwyczajnego.

Jej zainteresowania badawcze od początku ogniskowały się wokół żywego języka, a jedyną możliwością zajmowania się nim były studia nad dialektologią. W latach 50-tych badania te wiązały się z koniecznością przełamania oporu mieszkańców wsi, którzy byli zastraszeni przez komunistyczne władze i obawiali się rozmawiać z „panią z Poznania”, która oczekiwała od nich, by opowiadali jej jakich niemieckich słów używają na co dzień.

Monika Gruchman była doskonałym badaczem terenowym, jej otwartość pozwalała na przełamanie barier, dzięki czemu udało się zapisać wiele śladów językowych, które w przeciwnym razie zaginęłyby bez śladu. Jej badania znalazły się w „Małym Atlasie Gwar Polskich” pod redakcją Kazimierza Nitscha oraz w dwóch jej pracach monograficznych – uważanych za najwybitniejsze polskie monografie dialektologiczne – „Gwary Kramsk, Podmokli i Dąbrówki w województwie zielonogórskim” oraz „Gwary zachodniej Wielkopolski”, a także w „Atlasie języka i kultury ludowej Wielkopolski”.

Drugim obszarem zainteresowań badawczych Moniki Gruchman było badanie języka polonii amerykańskiej, zwłaszcza mieszkańców miejscowości Independance w stanie Wisconsin, która założona została w drugiej połowie XIX wieku przez osadników z Popielowa na Opolszczyźnie. Jej prace wniosły znaczny wkład do teorii i metodyki badań socjolingwistycznych języka polonii amerykańskiej.

Innym obszarem jej aktywności naukowej były badania nad mową mieszkańców Poznania. To właśnie ona stworzyła kanon języka gwarowego naszego miasta. Pisała o tym w pracach „Mowa mieszkańców Poznania” (1986), „Polszczyzna Poznania po odzyskaniu niepodległości, a obecnie” (1995), a przede wszystkim w kanonicznym „Słownik gwary miejskiej Poznania” (1997-1999) opracowanym wspólnie z Bogdanem Walczakiem, za który otrzymali Nagrodę Naukową Miasta Poznania.

W latach 1969-1972 była kierownikiem Zakładu Filologii Polskiej Wyższego Studium Nauczycielskiego (w strukturach UAM). W latach 1973-1976 została dyrektorem Instytutu Filologii Polskiej UAM, w latach 1976-1979 prodziekanem Wydziału Filologicznego. Do 1988 roku kierowała Zakładem Języka Polskiego.

Jej osiągnięcia naukowe były doceniane. Odznaczona została między innymi najwyższymi odznaczeniami państwowymi: Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Komisji Edukacji Narodowej, Medalem Rodła. Jej zasługi dla Poznania docenione zostały poprzez uhonorowanie jej Odznaką „Za zasługi w rozwoju województwa poznańskiego”, Odznaką Honorową Miasta Poznania, Nagrodą Naukową Miasta Poznania oraz licznymi nagrodami rektorskimi UAM.

Zmarła 14 sierpnia 2001 roku w Poznaniu.

Ulica Moniki Gruchmanowej znajduje się na Strzeszynie Literackim.

Swój obecny patronat otrzymała na mocy uchwały z dnia 10 lipca 2018 roku. Inicjatorem projektu nazewniczego jest Fundacja Kochania Poznania

Portret: Agnieszka Zaprzalska

Komentarze